Weryfikacja sankcyjna – jak sprawdzać obejście sankcji UE w praktyce

Od lutego 2022 roku przedsiębiorstwa działające w Unii Europejskiej są zobowiązane do przestrzegania rozbudowanego reżimu sankcji nałożonych na Rosję i Białoruś. Pomimo upływu kilku lat oraz wprowadzenia kolejnych pakietów sankcyjnych, wiele firm nadal ogranicza się do jednorazowego sprawdzenia kontrahenta na liście sankcyjnej, uznając ten etap za wystarczający. Obecnie jednak największe ryzyko nie wynika z bezpośredniej współpracy z podmiotem objętym sankcjami, lecz z nieświadomego uczestnictwa w łańcuchu dostaw, który umożliwia obejście sankcji.

Skala odpowiedzialności – to nie jest ryzyko teoretyczne

Naruszenie polskiej ustawy sankcyjnej skutkuje karą pieniężną do 20 milionów złotych oraz karą pozbawienia wolności na okres nie krótszy niż 3 lata dla osoby odpowiedzialnej za zawarcie niedozwolonej transakcji handlowej. Skala egzekwowania przepisów systematycznie wzrasta; Krajowa Administracja Skarbowa prowadzi coraz więcej postępowań administracyjnych i nakłada kary sięgające łącznie dziesiątek milionów złotych. Ponadto dyrektywa (UE) 2024/1226 zobowiązuje państwa członkowskie do penalizacji naruszeń sankcyjnych dotyczących towarów podwójnego zastosowania nie tylko w przypadku działania celowego, ale również w wyniku rażącego niedbalstwa. Wymaga to od przedsiębiorstw zachowania szczególnie wysokiego poziomu należytej staranności.

Dlaczego sama lista sankcyjna nie wystarcza

Reżimy sankcyjne są definiowane przez wiele niezależnych instytucji, takich jak Unia Europejska, Organizacja Narodów Zjednoczonych, poszczególne państwa (np. OFAC w Stanach Zjednoczonych, brytyjska lista konsolidowana) i inne. Nie istnieje jedno globalne repozytorium aktów prawnych regulujących tę problematykę. Sprawdzenie kontrahenta wyłącznie na jednej liście, na przykład krajowej liście sankcyjnej MSWiA, może prowadzić do fałszywego poczucia bezpieczeństwa, zwłaszcza w przypadku prowadzenia działalności międzynarodowej. Każdy rynek, na którym firma działa, wymaga odrębnej weryfikacji.

Największe ryzyko: reeksport i podmioty pośredniczące

Eksport towarów do kraju trzeciego, który formalnie nie jest objęty sankcjami, nie zwalnia przedsiębiorstwa z obowiązku weryfikacji końcowego użytkownika oraz rzeczywistego przeznaczenia towarów. Praktyka wskazuje, że najczęstszym mechanizmem omijania sankcji jest reeksport. Towary formalnie trafiają do kraju niesankcjonowanego, lecz w rzeczywistości są przekierowywane do Rosji lub Białorusi, często przy fałszowaniu dokumentacji przewozowej. Kontrole celne ujawniły przypadki, w których dokumenty wskazywały inne kraje docelowe, podczas gdy towary trafiały za wschodnią granicę. W innych sytuacjach spółki objęte sankcjami eksportowały produkty za pośrednictwem podmiotów pośredniczących podszywających się pod producentów spoza Białorusi.

W sytuacjach podwyższonego ryzyka organ celny może zwrócić się bezpośrednio do producenta towarów z żądaniem przedstawienia dowodów weryfikacji końcowego użytkownika, nawet jeśli formalnie transakcja była realizowana przez pośrednika. Odpowiedzialność przedsiębiorstwa nie ogranicza się zatem wyłącznie do pierwszego ogniwa łańcucha dostaw.

Co powinna obejmować realna procedura weryfikacji sankcyjnej

• Weryfikacja wielopoziomowa – sprawdzenie kontrahenta na kilku niezależnych listach sankcyjnych (UE, ONZ, krajowej liście MSWiA, a przy transakcjach międzynarodowych – również OFAC i innych właściwych rejestrach), a nie tylko w jednej.
• Analiza struktury właścicielskiej – ustalenie rzeczywistych beneficjentów kontrahenta, ponieważ sankcje obejmują nie tylko podmioty wprost wymienione na liście, ale także te przez nie kontrolowane.
• Weryfikacja końcowego użytkownika (end-user) – szczególnie istotna przy towarach podwójnego zastosowania i przy transakcjach z krajami trzecimi, które mogą pełnić funkcję tranzytową.
• Dokumentacja i archiwizacja due diligence – szczegółowe prowadzenie dokumentacji i analizy przed planowaną transakcją jest kluczowe w razie kontroli, ponieważ na firmie spoczywa ciężar wykazania należytej staranności.
• Regularna aktualizacja procedur – listy sankcyjne i pakiety regulacyjne często się zmieniają i wymagają bieżącego monitoringu, a nie jednorazowego wdrożenia.

Kto w firmie powinien odpowiadać za ten obszar

W dużych instytucjach finansowych funkcję weryfikacji sankcyjnej realizują dedykowane zespoły, które równocześnie analizują klientów pod kątem KYC, AML, UBO oraz sankcji, ze względu na ścisłe powiązania tych obszarów. W mniejszych przedsiębiorstwach, szczególnie prowadzących handel międzynarodowy lub eksport towarów o potencjalnym zastosowaniu podwójnym, kluczowe jest wyznaczenie osoby odpowiedzialnej za weryfikację sankcyjną oraz wdrożenie jasnego protokołu eskalacji w przypadku wątpliwości dotyczących kontrahenta lub trasy dostawy.

FAQ

Czy sprawdzenie kontrahenta na jednej liście sankcyjnej jest wystarczające? Nie – reżimy sankcyjne są definiowane niezależnie przez różne organizacje i kraje, dlatego rzetelna weryfikacja wymaga sprawdzenia kilku niezależnych źródeł, dopasowanych do rynków, na których firma faktycznie działa.

Czy eksport przez kraj trzeci chroni przed odpowiedzialnością za naruszenie sankcji? Nie. Weryfikacja końcowego użytkownika i rzeczywistego przeznaczenia towarów obowiązuje niezależnie od formalnego kraju docelowego wskazanego w dokumentach.

Czy nieumyślne naruszenie sankcji również podlega odpowiedzialności? W przypadku towarów podwójnego zastosowania dyrektywa unijna wymaga penalizacji naruszeń wynikających nawet z rażącego niedbalstwa, nie tylko działania umyślnego.

Źródła

1. EY Polska, 16 pakiet sankcji UE: Nowe ograniczenia, nowe wyzwania – ey.com
2. Rzeczpospolita, Unijne sankcje to ruletka dla firm spedycyjnych – logistyka.rp.pl
3. Dudkowiak & Putyra, Sankcje na Rosję i Białoruś oraz kontrola eksportu w Polsce – dudkowiak.pl
4. EY Polska, Sankcje nałożone na Rosję z perspektywy polskich przedsiębiorstw – ey.com
5. Kancelaria RPMS, Weryfikacja klienta a AML i sankcje międzynarodowe – rpms.pl

← Wszystkie analizy